Otizm Spektrum Bozukluğu

On sekiz aylık bir bebeğin adı seslenildiğinde dönüp bakmaması, iki yaşındaki bir çocuğun istediği şeyi göstermek yerine annesinin elini tutup oraya götürmesi, oyuncak arabaları sürmek yerine tekerleklerini saatlerce çevirmesi... Ebeveynler bu ayrıntıları çoğu zaman "biraz geç konuşacak" ya da "kendi dünyasında" diye yorumlar. Bazen gerçekten öyledir. Bazen ise bunlar otizm spektrum bozukluğunun ilk işaretleridir. Erken fark etmek, çocuğun gelişimine en çok katkı sağlanabilecek dönemi değerlendirebilmek demektir.

Otizm nedir, ne değildir?

Otizm spektrum bozukluğu, sosyal iletişimi ve davranış örüntülerini etkileyen nörogelişimsel bir durumdur. "Spektrum" sözcüğü, tablonun çok geniş bir yelpazede görüldüğünü anlatır: Konuşmayan ve günlük becerilerde yoğun desteğe ihtiyaç duyan çocuklar da, akıcı konuşan ama sosyal ilişkilerde zorlanan çocuklar da bu yelpazenin içindedir. Otizm ebeveynlerin yetiştirme biçiminden kaynaklanmaz. Aşıların otizme yol açtığı iddiası da kapsamlı araştırmalarla çürütülmüştür. Genetik yatkınlık en güçlü etkendir.

Erken dönemde hangi işaretlere dikkat edilmeli?

• Adına seslenildiğinde tutarlı biçimde dönmeme
• Göz temasının az ya da kısa olması
• On iki aya kadar işaret etme, el sallama gibi jestlerin görülmemesi
• Konuşmanın gecikmesi ya da kazanılmış sözcüklerin kaybolması
• Başkasının ilgisini bir nesneye çekmeye çalışmama
• Aynı hareketleri tekrarlama, nesneleri sıraya dizme
• Rutin değiştiğinde yoğun huzursuzluk
• Seslere, dokunuşa ya da ışığa aşırı ya da çok az duyarlılık

Bu işaretlerden biri tek başına otizm anlamına gelmez. Ancak birkaçı bir arada görülüyorsa ya da daha önce kazanılmış bir beceri kayboluyorsa beklemeden değerlendirme yaptırmak gerekir.

Erken değerlendirme bir etiket koymak için değil, çocuğun ihtiyaçlarını zamanında görmek içindir.

Okul çağında ve ergenlikte otizm

Bazı çocuklarda belirtiler okul yıllarında, sosyal beklentiler arttığında belirginleşir. Arkadaşlık kurmakta zorlanma, şakaları ve ima edilen anlamları kavramakta güçlük, belirli konulara yoğun ve dar ilgi, ders araları gibi yapılandırılmamış zamanlarda yaşanan sıkıntı bu dönemin tipik görünümleridir. Konuşması ve akademik başarısı iyi olan çocuklarda tanı daha geç konabilir; kızlarda belirtilerin daha örtük olabildiği de bilinmektedir.

Değerlendirme nasıl yapılır?

Otizm tanısı kan tahliliyle ya da beyin görüntülemesiyle konmaz; ayrıntılı bir gelişimsel değerlendirmeyle konur. İlk görüşmede hamilelik ve doğum süreci, motor ve dil gelişimi, oyun özellikleri, sosyal ilişkiler ve aile öyküsü ele alınır. Çocuk, oyun odasında ve yapılandırılmış etkinlikler sırasında gözlemlenir. Gerektiğinde bu alanda eğitim almış uzmanlarca uygulanan standart gözlem ve görüşme araçlarından yararlanılır. İşitme taraması, gerekli görülürse genetik ve nörolojik değerlendirmeler tabloyu tamamlar.

Değerlendirmenin sonunda aileye yalnızca bir tanı değil, çocuğun güçlü yanlarını ve desteklenmesi gereken alanlarını gösteren ayrıntılı bir tablo sunulur.

Eşlik eden durumlar

Otizmli çocuklarda dikkat eksikliği ve hiperaktivite, kaygı, uyku sorunları, beslenme seçiciliği, sindirim şikâyetleri ve bazı çocuklarda epilepsi daha sık görülür. Bu durumlar çoğu zaman günlük hayatı otizmin kendisinden daha fazla zorlar ve ayrıca tedavi edilebilir. Örneğin uyku düzeninin toparlanması, hem çocuğun hem de ailenin yaşam kalitesini kısa sürede değiştirebilir.

Destek ve tedavi yolları

Otizmin kendisini ortadan kaldıran bir ilaç yoktur; temel yaklaşım eğitsel ve davranışsal desteklerdir. Erken ve yoğun gelişimsel-davranışsal programlar, dil ve konuşma terapisi, ergoterapi ve özel eğitim, çocuğun iletişim ve öz bakım becerilerini geliştirmede etkilidir. Ebeveyn eğitimi bu sürecin merkezindedir; çünkü öğrenilen beceriler en çok evde, günlük rutinlerin içinde pekişir.

Çocuk psikiyatristinin rolü tanıyı koymak, eşlik eden durumları değerlendirmek, ekibin çalışmasını eşgüdümlemek ve gerektiğinde ilaç tedavisini planlamaktır. Yoğun öfke nöbetleri, kendine zarar verme, ciddi uyku sorunları ya da eşlik eden dikkat eksikliği gibi durumlarda ilaçlar dikkatle ve düşük dozla başlanarak kullanılabilir.

Ailenin yükü ve destek ağı

Otizm tanısı yalnızca çocuğu değil, bütün aileyi etkiler. Tanı süreci, terapilere ulaşım, okul düzenlemeleri ve günlük rutinlerin yeniden kurulması ebeveynleri fiziksel ve duygusal olarak yorabilir. Kardeşler de zaman zaman geri planda kaldıklarını hissedebilir. Bu nedenle değerlendirme sürecinde ebeveynlerin kendi yorgunlukları, uyku düzenleri ve destek kaynakları da konuşulur. Benzer deneyimleri yaşayan ailelerle tanışmak, sorulara gerçekçi cevaplar bulmayı kolaylaştırır. Ebeveynin kendine zaman ayırabilmesi bir lüks değil, çocuğa uzun soluklu destek verebilmenin koşuludur. Gerektiğinde ebeveynlere yönelik danışmanlık ya da psikolojik destek de planın parçası hâline getirilir.

Okul ve aile için öneriler

• Günlük rutinleri görsel çizelgelerle öngörülebilir hâle getirmek
• Yeni durumlara önceden ve adım adım hazırlamak
• Kısa, açık ve somut cümleler kullanmak
• Duyusal olarak yorucu ortamlarda dinlenme alanı sağlamak
• Çocuğun özel ilgi alanlarını öğrenmenin aracı olarak kullanmak

Okulla düzenli iletişim, bireyselleştirilmiş eğitim planının hayata geçmesini kolaylaştırır.

Sık sorulanlar