Çocuklarda DEHB

Öğretmenden gelen notlar hep benzer cümleler içerir: "Dersi dinlemiyor", "Yerinde duramıyor", "Arkadaşlarının sözünü kesiyor", "Zeki ama potansiyelini kullanmıyor." Evde ise yarım kalan ödevler, kaybolan eşyalar, her sabah tekrarlanan aynı hatırlatmalar ve giderek artan gerginlik vardır. Pek çok ebeveyn bu noktada kendini suçlar ya da çocuğun "büyüyünce düzeleceğini" umar. Oysa dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, beynin dikkat ve dürtü kontrolünü düzenleyen sistemlerindeki gelişimsel bir farklılıktır ve tanınıp desteklendiğinde çocuğun hayatı belirgin biçimde kolaylaşır.

DEHB'nin üç görünümü

DEHB her çocukta aynı biçimde görülmez. Bazı çocuklarda dikkat güçlüğü öne çıkar: Sessizce dalıp giden, talimatları yarım duyan, eşyalarını sık kaybeden bu çocuklar sınıfta rahatsızlık vermedikleri için çoğu zaman geç fark edilir. Bazı çocuklarda hareketlilik ve dürtüsellik baskındır: Yerinde duramaz, sırasını bekleyemez, düşünmeden hareket ederler. Çoğu çocukta ise her iki özellik bir arada görülür. Kız çocuklarında dikkat güçlüğünün daha sık ve daha sessiz seyrettiği bilinmektedir.

Hangi belirtiler dikkat çekmeli?

• Ayrıntılara dikkat edememe, dikkatsizlik hataları
• Oyun ya da ders sırasında dikkatini sürdürmekte zorlanma
• Doğrudan konuşulduğunda dinlemiyormuş gibi görünme
• Görevleri tamamlamakta ve düzenlemekte güçlük
• Eşyalarını sık kaybetme, günlük işleri unutma
• Oturması gereken yerde kıpırdanma, sık sık kalkma
• Aşırı konuşma, soruyu tamamlanmadan cevaplama
• Sırasını beklemekte zorlanma, başkalarının işine karışma

Bu özelliklerin her çocukta zaman zaman görülebileceğini unutmamak gerekir. DEHB'den söz etmek için belirtilerin on iki yaşından önce başlamış olması, en az altı aydır sürmesi ve hem evde hem okulda olmak üzere birden fazla ortamda sorun yaratması gerekir.

DEHB'li bir çocuk "istemediği için" değil, "yapamadığı için" zorlanır. Bu farkı görmek, ev içindeki dili değiştirir.

Değerlendirme süreci

Tanı, ayrıntılı bir psikiyatrik görüşmeye dayanır. Ebeveynlerle çocuğun gelişim öyküsü, okul yaşantısı, uyku düzeni ve aile öyküsü konuşulur; çocukla ayrıca görüşülür ve gözlem yapılır. Öğretmenden alınan bilgi ve standart değerlendirme ölçekleri, belirtilerin farklı ortamlardaki görünümünü ortaya koyar. Gerekli görüldüğünde dikkat testleri ve zihinsel değerlendirme yapılır. İşitme ve görme sorunları, uyku apnesi, tiroit bozuklukları, öğrenme güçlüğü ve kaygı gibi benzer tablolar yaratabilecek durumlar da gözden geçirilir.

Sık eşlik eden durumlar

DEHB'li çocukların önemli bir kısmında özgül öğrenme güçlüğü, karşı gelme davranışları, kaygı ya da uyku sorunları da bulunur. Bunlar tedavi planını doğrudan etkiler. Örneğin okuma güçlüğü olan bir çocukta yalnızca dikkatin desteklenmesi yeterli olmaz; özel eğitim desteği de gerekir.

Tedavi: aile, okul ve gerektiğinde ilaç

Ebeveyn eğitimi: Özellikle okul öncesi ve ilkokul çağında ilk sırada önerilen yaklaşımdır. Ebeveynler açık ve kısa talimatlar vermeyi, olumlu davranışları anında fark edip ödüllendirmeyi, tutarlı ve öngörülebilir rutinler kurmayı öğrenir.

Okul desteği: Öğretmenin önlere oturtma, görevleri küçük parçalara bölme, sınavlarda ek süre gibi düzenlemeler yapması büyük fark yaratır. Okulla düzenli iletişim tedavinin ayrılmaz bir parçasıdır; öğretmenin gözlemleri, tedavinin işe yarayıp yaramadığını anlamanın en değerli kaynaklarından biridir.

İlaç tedavisi: Altı yaş ve üzerindeki çocuklarda, belirtiler okul ve aile hayatını belirgin biçimde etkiliyorsa uyarıcı ya da uyarıcı olmayan ilaçlar düşünülür. Bu ilaçlar, DEHB'de etkinliği üzerine en çok araştırma yapılmış tedaviler arasındadır. Doz yavaş yavaş ayarlanır; iştah, uyku, boy-kilo gelişimi, nabız ve tansiyon düzenli kontrollerle izlenir.

Günlük hayat için öneriler

1. Sabah ve akşam rutinlerini resimli bir çizelgeyle görünür kılın.
2. Ödevi kısa bölümlere ayırın, aralara hareketli molalar koyun.
3. Talimatları göz teması kurarak, tek tek ve kısa verin.
4. Ekran süresini özellikle akşam saatlerinde sınırlayın.
5. Çocuğun güçlü olduğu alanları fark edip sık sık dile getirin.

Ev içindeki gerginlik ve ebeveyn yorgunluğu

DEHB'li bir çocuğu büyütmek çoğu zaman yorucudur. Her gün tekrarlanan hatırlatmalar, ödev başında yaşanan tartışmalar ve okuldan gelen şikâyetler, ebeveynlerin kendilerini yetersiz hissetmesine yol açabilir. Eşler arasında "fazla katı" ya da "fazla yumuşak" olma tartışmaları başlayabilir; kardeşler arasında haksızlık duygusu gelişebilir. Bu nedenle değerlendirme sürecinde yalnızca çocuğun değil, ailenin de nasıl olduğu konuşulur. Ebeveynlerin ortak bir dil kullanması, kuralları birlikte belirlemesi ve küçük başarıları fark etmesi evdeki havayı hızla değiştirir. Ebeveynlerden birinde de DEHB belirtileri varsa, onun da değerlendirilmesi bütün ailenin düzenine katkı sağlar.

Ergenlikte DEHB

DEHB ergenliğe girerken çoğu zaman kaybolmaz, biçim değiştirir. Hareketlilik azalabilir, ancak dikkat güçlüğü, planlama sorunları ve dürtüsellik sürer. Sorumlulukların arttığı bu dönemde ders başarısı düşebilir, risk alma davranışları artabilir. Ergenlerle çalışırken gencin tedavi kararlarına katılması ve kendi güçlüklerini anlaması özellikle önemlidir.

Sık sorulanlar