Bipolar Bozukluk

Bir hafta boyunca neredeyse hiç uyumadan çalışan, aynı anda üç işe girişen, sonra birkaç ay yataktan çıkmakta zorlanan biri düşünün. Çevresindekiler önce "çok enerjik", ardından "tembelleşti" der. Oysa bu iki tablo çoğu zaman aynı rahatsızlığın iki yüzüdür. Bipolar bozukluk, duygudurumun olağan iniş çıkışların çok ötesinde, haftalarca süren dönemler hâlinde yükselip düştüğü bir hastalıktır ve tedaviyle uzun süre dengede tutulabilir.

Yükseliş dönemi neye benzer?

Mani döneminde kişi kendini olağanüstü güçlü, hızlı ve haklı hisseder. Uyku ihtiyacı belirgin biçimde azalır; üç dört saatlik uyku yeterli gelir ve yorgunluk hissedilmez. Konuşma hızlanır, düşünceler birbirini kovalar, bir konudan ötekine atlanır. Büyük harcamalar, ani iş kararları, riskli ilişkiler bu dönemin tipik izleridir. Bazı kişilerde coşku yerine yoğun bir öfke ve tahammülsüzlük öne çıkar.

Hipomani ise bunun daha hafif biçimidir. Kişi işlevini kaybetmez, hatta verimli görünebilir. Bu yüzden çoğu zaman fark edilmez ya da olumlu bir değişim sanılır. Oysa hipomaninin ardından gelen çöküş, tablonun asıl ağır kısmı olabilir.

Çöküş dönemi ve karışık tablolar

Depresif dönemde enerji çekilir; isteksizlik, yoğun yorgunluk, değersizlik düşünceleri, uyku ve iştah değişiklikleri görülür. Bipolar bozuklukta depresyon, mani dönemlerinden daha uzun sürebilir ve kişiyi doktora getiren şikâyet çoğunlukla budur. Bazen iki uç aynı anda yaşanır: zihin hızlanmıştır ama ruh hâli karanlıktır. Karışık özellikli denen bu dönemler özellikle dikkat ister.

Yalnızca depresyon şikâyetiyle başvuran birinde geçmişteki bir yükseliş dönemini sormak, doğru tedaviyi seçmenin en önemli adımlarından biridir.

Kimlerde ve ne zaman başlar?

Bipolar bozukluk çoğunlukla geç ergenlik ya da genç yetişkinlik yıllarında ilk belirtilerini verir, ancak daha ileri yaşlarda başlaması da mümkündür. Kadınlarda ve erkeklerde benzer sıklıkta görülür. Birinci derece akrabalarında benzer bir öykü bulunanlarda risk belirgin biçimde artar; bu nedenle aile geçmişi muayenenin ayrılmaz bir parçasıdır. Uzun süren uykusuzluk, yoğun stres, doğum sonrası dönem ve bazı maddelerin kullanımı, yatkınlığı olan kişilerde bir dönemi başlatabilir. Bu tetikleyicileri tanımak, ileride atılacak koruyucu adımların da çerçevesini çizer.

İlk dönemin ardından ikincisinin ne zaman geleceğini önceden bilmek mümkün değildir. Kimi insanda yıllar sürer, kimi insanda aynı yıl içinde birkaç dönem art arda yaşanır. Yılda dört ya da daha fazla dönem geçirilmesine hızlı döngü denir ve tedavi planı buna göre ayarlanır.

Muayenede neler konuşulur?

Bipolar bozukluğun tanısı bir kan tahliliyle ya da tek bir testle konmaz; ayrıntılı bir görüşmeyle konur. İlk muayenede şikâyetlerin ne zaman başladığı, önceki dönemlerin ne kadar sürdüğü, uyku düzeni, ailede benzer öyküler, alkol ve madde kullanımı, kullanılan ilaçlar tek tek ele alınır. Mümkünse bir yakının gözlemlerini dinlemek tabloyu netleştirir; çünkü yükseliş dönemlerini kişinin kendisi çoğu zaman olduğundan hafif hatırlar.

Tiroit sorunları, bazı ilaçlar ve uyarıcı maddeler de duygudurumu etkileyebildiği için gerekli görülürse kan tetkikleri istenir. Amaç, belirtileri açıklayabilecek başka nedenleri dışarıda bırakmak ve bipolar bozukluğun hangi türüyle karşı karşıya olunduğunu belirlemektir.

Tedavi nasıl planlanır?

Tedavinin iki hedefi vardır: içinde bulunulan dönemi yatıştırmak ve yeni dönemleri önlemek. Bunun temelinde duygudurum dengeleyici ilaçlar yer alır. Tablonun özelliğine göre bazı antipsikotik ilaçlar da bu amaçla kullanılır. Depresif dönemde antidepresanlar tek başına verildiğinde kimi hastalarda yükselişi tetikleyebildiği için ilaç seçimi dikkatle yapılır.

İlaçların etkisi ve yan etkileri düzenli kontrollerle izlenir; bazı ilaçlar için belirli aralıklarla kan düzeyi ölçülür. Doz ayarlaması hasta ile birlikte, günlük hayatın gerekleri gözetilerek yapılır. İyi hissetmeye başlandığında ilacı bırakmak en sık yapılan hatadır ve dönemlerin geri dönmesinin başlıca nedenidir.

İlacın yanında şunlar tedavinin ayrılmaz parçasıdır:

• Hastalığı tanımak: erken uyarı işaretlerini kişinin ve ailesinin bilmesi
• Uyku düzenini korumak: yatış ve kalkış saatlerinin olabildiğince sabit kalması
• Alkol ve uyarıcı maddelerden uzak durmak
• Gerektiğinde yapılandırılmış psikoterapi ve aile görüşmeleri

Erken uyarı işaretleri

Her kişinin kendine özgü bir başlangıç işareti vardır. Kimi için uyku süresinin birkaç gün üst üste kısalması, kimi için alışılmadık bir konuşkanlık ya da ani alışveriş isteği ilk sinyaldir. Bu işaretleri birlikte belirlemek ve bir duygudurum çizelgesine not etmek, dönem tam yerleşmeden müdahale etmeyi sağlar.

Çizelge karmaşık olmak zorunda değildir: her akşam birkaç saniyede uyku süresini ve günün genel havasını işaretlemek yeterlidir. Kontrol görüşmelerinde bu kayıtlar birlikte okunur; böylece ilaç dozundaki ya da yaşam düzenindeki küçük değişikliklerin etkisi somut biçimde görülür. Yakınların da bu planı bilmesi, kişinin fark edemediği değişiklikleri erken yakalamaya yardımcı olur.

Kendine zarar verme ya da yaşamına son verme düşünceleri olan biri için beklemek doğru değildir; böyle bir durumda en yakın acil servise başvurulmalı ya da 112 aranmalıdır.

Sık sorulanlar