Erişkin DEHB

Toplantıya on dakika geç kalan, masasında yarım kalmış dört dosya duran, anahtarlarını haftada birkaç kez arayan ve bütün bunlar için kendini sürekli suçlayan bir yetişkin, çoğu zaman yıllardır "dağınık" ya da "tembel" olduğunu düşünür. Oysa bu tablonun arkasında, çocuklukta fark edilmemiş bir dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olabilir. Erişkin DEHB, beynin dikkat, dürtü kontrolü ve planlama işlevlerini düzenleyen sistemlerindeki gelişimsel bir farklılıktır; bir karakter kusuru değildir.

Çocukluktan yetişkinliğe neler değişir?

Çocuklukta yerinde duramama, sınıfta sık kalkma ve sırasını bekleyememe gibi hareketlilik belirtileri öne çıkar. Yetişkinlikte bu hareketlilik çoğunlukla içe döner: sürekli bir iç huzursuzluk, uzun toplantılarda kıpır kıpır olma, bir işi bitirmeden ötekine geçme isteği. Dikkat güçlükleri ise genellikle sürer ve sorumluluklar arttıkça daha görünür hâle gelir. İş hayatı, faturalar, randevular, çocukların okul işleri bir araya geldiğinde, yıllarca telafi stratejileriyle idare eden kişi artık yetişemediğini fark eder.

Erişkinlerde sık görülen belirtiler

• Sıkıcı ya da uzun işlere başlamakta ve bitirmekte zorlanma, sürekli erteleme
• Konuşma sırasında dalıp gitme, okuduğunu tekrar tekrar okumak zorunda kalma
• Eşya kaybetme, randevuları ve ödeme tarihlerini unutma
• Zamanı yanlış tahmin etme, sürekli geç kalma
• Ani kararlar, düşünmeden harcama, sözü kesme
• İlgi çeken bir işe saatlerce gömülüp çevreyi unutma
• Çabuk sıkılma, sabırsızlık, duygusal tepkilerin hızlı yükselmesi

Bu belirtilerin hepsinin herkeste görülmesi gerekmez. Önemli olan, belirtilerin çocukluktan beri var olması, birden fazla alanda sorun yaratması ve başka bir durumla daha iyi açıklanamamasıdır.

İş, ilişki ve para üzerindeki izleri

Erişkin DEHB'nin en belirgin etkileri çoğu zaman günlük hayatın sıradan alanlarında görülür. İş yerinde yetenekli olduğu bilinen ama teslim tarihlerini kaçıran, sık iş değiştiren ya da potansiyelinin altında çalıştığını hisseden kişiler sık karşılaşılan örneklerdir. İlişkilerde unutulan sözler, yarım kalan ev işleri ve dinlenmediği hissi tartışmalara yol açabilir. Dürtüsel harcamalar ve unutulan ödemeler maddi sıkıntılar yaratır. Bu deneyimlerin her biri tek başına küçük görünse de yıllar içinde birikerek kişinin kendine olan güvenini aşındırır. Tanı almak, pek çok kişi için "demek ki sorun ben değilmişim, nasıl çalıştığımı anlamamışım" diyebilmenin başlangıcıdır.

DEHB'nin yanında sık görülenler

Erişkin DEHB tek başına gelmeyi pek sevmez. Yıllarca biriken başarısızlık deneyimleri kaygı ve depresyona zemin hazırlayabilir. Uyku düzensizliği, gece geç saatlere kadar uyanık kalma eğilimi sık görülür. Bazı kişilerde dürtüselliğin bir yansıması olarak sigara, alkol ya da madde kullanımı artabilir. Bu eşlik eden durumlar hem tanıyı karmaşıklaştırır hem de tedavi sırasını belirler: ağır bir depresyon varsa önce ona odaklanmak gerekebilir.

Dikkat güçlüğü yaşayan herkes DEHB değildir. Kaygı, depresyon, uyku eksikliği ve bazı tıbbi durumlar da benzer tablolar yaratabilir.

Tanı nasıl konur?

Erişkin DEHB tanısı tek bir testle ya da kısa bir görüşmeyle konmaz. Ayrıntılı bir psikiyatrik muayenede bugünkü belirtiler, çocukluk dönemi, okul yılları, iş ve ilişki öyküsü ele alınır. Mümkünse eski karneler, öğretmen notları ya da çocukluğu bilen bir aile üyesinin anlattıkları çok yardımcı olur. Standart ölçekler belirtilerin şiddetini ve hangi alanlarda yoğunlaştığını görmek için kullanılır; gerekli durumlarda bilgisayarlı dikkat testleri tabloyu destekleyici bilgi sağlar. Uyku, tiroit ve kullanılan ilaçlar da gözden geçirilir.

Tedavi: ilaç ve beceri birlikte

Erişkin DEHB tedavisinde ilaçlar etkili ve iyi araştırılmış seçeneklerdir. Uyarıcı ve uyarıcı olmayan ilaç grupları dikkat süresini uzatır, dürtüselliği azaltır ve gün içindeki dalgalanmayı dengeler. Hangi ilacın, hangi dozda ve günün hangi saatlerinde kullanılacağı kişinin iş düzenine, eşlik eden durumlara ve kalp sağlığına göre belirlenir. Başlangıçta sık kontrollerle doz yavaş yavaş ayarlanır; tansiyon, nabız, iştah ve uyku izlenir.

İlaç, dikkati yönetmeyi kolaylaştırır ama alışkanlıkları kendiliğinden değiştirmez. Bu yüzden beceri odaklı çalışmalar tedavinin ikinci ayağıdır:

1. Görevleri küçük, somut adımlara bölmek
2. Tek bir takvim ve tek bir yapılacaklar listesi kullanmak
3. Kısa, zamanlı çalışma blokları ve planlı molalar
4. Anahtar, cüzdan gibi eşyalar için sabit yerler belirlemek
5. Önemli işleri günün en verimli saatlerine yerleştirmek

Bilişsel davranışçı terapi ve DEHB koçluğu bu becerileri kalıcı hâle getirmekte etkilidir. Eşlerin ve aile bireylerinin süreci tanıması da ev içindeki gerginliği belirgin biçimde azaltır.

İzlem neden önemli?

Tedavinin ilk aylarında kontroller sık yapılır; ilacın etkisi, yan etkileri ve günlük hayattaki değişim birlikte değerlendirilir. Kişinin kendi gözlemleri kadar, iş ve ev hayatından somut örnekler de yol göstericidir. Zamanla doz ve planlama dengeye oturduğunda kontrol aralıkları açılır. Hayatta büyük bir değişiklik olduğunda, örneğin yeni bir işe başlarken ya da çocuk sahibi olunduğunda, plan yeniden gözden geçirilir.

Sık sorulanlar